گیاهان گوشت خوار

جنس دیونه

جنس دیونه ( Dionaea )

گیاهان جنس دیونه، که در زبان یونانی ونوس نامیده می شوند، به علت جذابیت و زیبایی خاصی که دارند، تا به امروز بسیار توجه محققین گیاهان گوشتخوار قرار گرفته اند. گیاهان این جنس دارای یکسری ویژگی ها جالب می باشند، که در این فصل به تفصیل به آنها می پردازیم.

ساختار برگ در گیاهان دیونه

به طور کلی در این گیاهان برگ شامل پهنک، دمبرگ و پایه برگ می باشد. قسمت تله مانند، پهنک برگ، قسمت طویل که سر دیگر آن بر روی خاک قرار می گیرد، پایه برگ و نقطه اتصال این دو، دمبرگ نامیده می شود.

برگ های گیاهان جنس دیونه بدون ساقه بوده و مستقیماً از روی زمین خارج می شوند. برگ ها شامل یک پهنک کشیده باله دار می باشند، که در انتها پهن شده و تشکیل دو پهنک جداگانه به طول حدوداً 2 سانتی متر را می دهند. این پهنک های کوچک می توانند در طول رگبرگ اصلی تا شوند. سطوح فوقانی آنها دارای غدد قرمز رنگ کوچکی می باشند، که باعث هضم حشرات می گردند. ما بین غدد قرمز رنگ و کناره های برگ، قسمت کوچکی دیگری وجود دارد که محل نکتار (شیره-نوش) گل است. پیرامون هر یک از این پهنک ها پُرزهای سختی (خارهای نازک و ظریف) وجود دارند.

همچنین این گیاهان در قسمت مرکزی اغلب دارای سه الی چهار عدد پُرزهای حسی برآمده (بسته به نوع گونه تعداد پُرزها می توانند بیشتر یا کمتر باشند) می باشند.

زمانی که حشره به این پُرزهای حساس برخورد می کند، پهنک ها مانند اوراق یک کتاب روی هم تا شده و حشره در آن محبوس می گردد. در این هنگام غده ها مایع اسیدی را ترشح می کنند، که احتمالاً این مایع همراه با فعالیت باکتری ها سبب هضم حشره می گردند. پس از 15-5 روز و یا گاهاً 30 روز، درهای زندان به آهستگی باز می شود و این در حالی است که فقط بقایای جسد حشره زندانی بر روی پهنک ها دیده می شود.

پس از هر شکار برگ ها مجدداً شکل اولیه خود را بدست می آورند، ولی پس از 2 تا 3 بار استفاده، برگ ها قهوه ای رنگ و پژمرده می شوند. در این هنگام می بایست برگ ها چیده شوند، تا برگ های جدیدی به جای آنها بروید.

در این گیاهان تمایل به تولید دو نوع برگ بهاره-تابستانه و تابستانه-پاییزه وجود دارد. برگ های بهاره، دارای پایه های برگی کم پهنا و باریک است و پهنک برگ (تله ها) به رنگ های روشن و کم رنگ می باشند. در حالی که برگ های پاییزه، دارای تله های پهن و گسترده و پایه برگ کوچکی هستند و نیز رنگ تله ها قرمز درخشان است.

گیاهان جنس دیونه در محیط رشد مناسب و بهینه، به حداکثر رشد خود یعنی قطر 13 سانتی متری یا 5 اینچی می رسند. در صورتی که طول یکی از برگ های تله مانند آنها 3 سانتی متر خواهد بود. تعداد تله ها در شرایط مناسب بیشتر از 20 عدد خواهد بود، ولی در شرایط نامناسب، 4 تا 8 تله بیشتر ایجاد نخواهد شد.

در گونه های مختلف گیاهان این جنس اندازه پهنک برگ ها (تله ها) متفاوت می باشد. به عنوان نمونه، رقم "Dionaea 'B52'" یکی از ارقام گیاه دیونه می باشد که تله های بزرگی تولید می کند. این گیاه قادر به تولید تله هایی به طول 5 سانتی متر می باشد، همچنین می توان مجموعه ای از تله های بزرگ را ایجاد کند. گونه "Dionaea 'B52'" حتی در شرایط نامناسب محیطی نیز قادر به تولید بزرگ ترین اندام های تله ای شکل در مقایسه با دیگر گونه ها می باشد.

گل در گیاهان دیونه

گیاهان دیونه، جزو گیاهان گروه Choripetalae می باشند. مشخصه گل در گیاهان این گروه این است که اولاً گلبرگ های گل به هم متصل نیستند، ثانیاً گل تقارن شعاعی دارد.

پس از اینکه گیاه بالغ شد، تعدادی گل بر روی ساقه بلند گیاه، دور از برگ ها شکوفا می شود. گل ها در ارتفاع بالاتری نسبت به برگ ها هستند، به این علت که حشراتی که در حال گرده افشانی گل ها هستند، در تله های گیاه اسیر نشوند. هر گل قادر است بذرهای بسیار ریزی تولید نماید. اگر گل ها از گیاه جدا شوند، برگ ها رشد بهتری خواهند داشت، چرا که گل ها انرژی زیادی از گیاه می گیرند.

رنگ در گیاهان دیونه

این گیاهان اغلب با برگ هایی به رنگ های قرمز مخملی و یا قرمز مایل به زرد دیده می شوند. برگ های این گیاهان در صورتی که به مقدار کافی در مجاورت نور قرار گیرند، به رنگ قرمز خواهند بود و اگر نور کافی به آنها نرسد، به رنگ سبز روشن در خواهند آمد و تنها قسمتی از لبه ها به رنگ قرمز خواهند بود.

پرورش دهندگان این گیاهان، تنها گونه هایی با رنگ قرمز تیره را برای کشت و پرورش انتخاب می کنند.البته دیگر گونه های این گیاهان نیز دارای رنگ های زیبا می باشند، ولی هیچکدام کاملاً به رنگ قرمز تیره نیستند، مثلاً Dionaea 'Justina Davis' رنگ سبز لیمویی دارد. حقیقتاً حشرات به خاطر بو و رنگ زیبای گیاهان گوشتخوار به سوی آنها جلب شده و شکار می شوند.

مکانیسم و ساختار تله در گیاهان دیونه

همان طور که گفته شد، گیاهان این گونه دارای برگ های کوچکی می باشند که به صورت عرضی باز می گردند و همچنین دارای تارهای سفت و محکمی هستند که به آنها، تارهای حساس گفته می شود. زمانی که جسمی با این تارها تماس پیدا کند و آنها را خم نماید، دو لبه برگ های تله، در کمتر از یک ثانیه، به سرعت بسته می شود و تله ایجاد می شود. نکته جالب این است که تله تا چندین ثانیه اول، به طور کامل بسته نمی شود و بعضی قسمت های آن باز می ماند. این بدین علت است که بعضی حشرات کوچک که نمی توانند غذای کافی را برای گیاه فراهم کنند، از تله خارج شوند.

چنانچه ماده قرار گرفته در تله غذا نباشد، مثلاً سنگ، خاشاک و غیره، تله پس از گذشت 12 ساعت باز شده و آن را به بیرون پرتاب می کند، ولیکن چنانچه بر روی برگ یک قطعه گوشت و یا حتی یک قطعه کاغذ که در آب گوشت قرار شده است، گذاشته شود، برگ از خود عکس  العمل نشان می دهد و بسته می شود. پس از آن، سلول های ترشحی سطح بالایی برگ، شیره گوارشی ترشح می کند و سطح آن از شیره گوارشی پوشیده می گردد. از این رو در می یابیم که کرک های حساس و غده های ترشحی گیاه دیونه در مقابل محرک هایی از خود عکس العمل نشان می دهد که بتواند آنها را جذب کنند، در واقع کرک های حساس گیاه دیونه به محرک هایی که برای گیاه بی فایده باشند، پاسخ نمی دهد.

حال چنانچه ماده قرار گرفته بر روی تله، شکار حقیقی باشد، در مدت زمان اندکی، برگ های تله محکم به هم چسبیده شده و در برابر ورود هوا نیز نفوذ ناپذیر می شوند. این بدین علت است که از خروج مایع هضم کننده و باکتری ها از درون تله جلوگیری شود. تله خیلی محکم بر روی حشره فشرده شده و مایع گوارشی همانند معده انسان بر روی آن ترشح می شود. این ماده قسمت های نرم و درونی حشره را هضم می کند، ولی نمی تواند قسمت های سخت و پوشش محافظتی حشرات را هضم نماید. در مراحل پایانی هضم که 5 تا 12 روز طول می کشد، تله مایع گوارشی را دوباره باز جذب کرده و سپس تله باز می شود. بقایای حشره شامل اسکلت و پوشش بیرونی حشره که هضم نمی گردند، در اثر وزیدن باد یا همراه آب باران خارج می شوند.

مدت زمانی که طول می کشد تا تله باز شود، به اندازه حشره، دما، سن تله و تعداد دفعاتی که تله روند هضم حشرات را انجام داده است، بستگی دارد. لازم به ذکر است که چنانچه یک حشره بیش از حد بزرگ باشد، قسمتی از آن به بیرون تله چسبیده شده و باکتری ها و قارچ ها از آن تغذیه می کنند. سرانجام تله سیاه رنگ شده، می پوسد و می افتد. همچنین یک قسمت نرم در تله وجود دارد که آنزیم های گوارشی و مایع ضد عفونی کننده می سازد، که از تجزیه سریع حشره در طول چند روز جلوگیری کرده و تله را تمیز می سازند. اکنون به عنوان نمونه شکار یک مگس توسط گونه ونوس حشره خوار را شرح می دهیم.

در گیاه ونوس حشره خوار، مگس برای استفاده از شیره ترشحی گیاه به سوی برگ پرواز می کند و بر روی برگ می نشیند و با حرکت مگس به تدریج خرطوم یا بال های حشره به یکی از کرک های حساس گیاه برخورد می کند. یک نیمه از پهنک بزرگ، بر روی نیمه ی دیگر بسته می شود و مگس اسیر می گردد. مگس برای آزادی تلاش زیاد می کند، اما هر چه بیشتر تلاش کند کرک های حساس بیشتر تحریک می شوند و دو نیمه پهنک برگ، بیشتر به هم می چسبند. کرک های حساس یکی پس از دیگری در بدن مگس فرو می روند و جان او را می گیرند. سپس بدن مگس آغشته به شیره گوارشی می گردد. بعد از چند ساعت برگ باز می شود و پهنک به شکل اول در می آید. قسمت های سخت بدن باقی می ماند و بقیه به وسیله سلول های برگ جذب می شود.

تکثیر و پروش گیاهان دیونه

گیاهان این جنس از جمله گیاهان گوشتخواری هستند که به آسانی رشد می کنند. برای پرورش این گیاهان، فقط کافی است قطعه ای از ریزوم یا پیاز این گیاه را در شرایط مرطوب، در درون خاک اسیدی و فقیر از نظر مواد غذایی کاشته و نور کافی به گیاهان تابانیده شود. تعداد برگ های این گیاهان به طور معمول 7 برگ است و اگر گیاه بیش از  برگ داشته باشد، بدین معنی است که از گیاه مادر، گیاه دیگری از طریق ریزوم منشعب شده است.

بهتر است بافت خاک شامل خزه اسفاگنوم و شن باشد. به گیاهان دیونه نباید کود یا آهک اضافه شود و ترجیحاً هر چند سال یک بار گیاه به خاک جدیدی منتقل گردد.

به منظور فراهم کردن رطوبت بالا برای رشد این گیاه می توان از تراریوم یا شیشه ای با درب کوچک استفاده کرد. آکواریوم های قدیمی یا تنگ های شیشه ای نگهداری ماهی نیز می توانند مناسب باشند.

معمولاً در تابستان، 2 ساعت قرار دادن گیاه در برابر نور خورشید کافی می باشد، زیرا دمای هوای درون شیشه بسیار گرم می شود. چنانچه گیاهان پژمرده شدند، بایستی آنها را سریعاً از مقابل نور خورشید دور نمود. بر عکس در زمستان، دمای هوای درون تراریوم ممکن است بسیار سرد شود و در این هنگام باید گیاهان را از کنار پنجره دور کرد و یا آنها را در شب پوشانید تا گرم و مرطوب نگه داشته شوند. اگر چه این گیاهان یک دوره خواب زمستانه را تجربه می کنند، ولی باز هم به روشنایی روز و دمای سرد نیاز دارند.

روش دیگر پرورش این گیاهان، قرار دادن آنها در یک گلدان و یا ظرف بزرگتری مانند یک سطل است، به طوری که باید قسمت بالای این سطل با شیشه پوشانده شود و قسمتی هم برای جریان هوا باز گذاشته شود.

اگر گیاه در محیط باز پرورش داده می شود، می بایست در محیط حشرات کافی وجود داشته باشند. در شرایط بارانی، ممکن است تله ها مملو از آب شوند، ولی این مسئله صدمه ای به گیاه نخواهد زد و آنها می توانند ماه ها در زیر باران زندگی کنند، ولی چنانچه گیاه در محیط بسته پرورش داده می شود، می بایست برای تغذیه گیاه، به میزان کافی حشره فراهم نمود. تعدادی حشره خانگی یا یک حلزون کوچک برای یک ماه گیاه، در طول فصل رشد کافی می باشد.