گیاه شناسی نخل خرما

نخل خرما با نام علمی Phoenix dactylifera L. گیاهی تک لپه ای و از خانواده نخل ها(Palmaceael) می باشد. این خانواده 200 جنس و 1500 گونه را شامل می شود. یکی از جنس های مهم این خانواده فونیکس است که دارای12 گونه می باشد و همه آنها بومی مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری افریقا و جنوب آسیا هستند.

عدد کروموزمی نخل خرما برابر با 36 (2n=36) است اما مواردی از حالت پلی پلوئیدی نیز در نخل خرما در واریته های عراقی(2n=64) گزارش شده است. خرما گیاهی چند ساله و دو پایه است. یعنی گل های نر و ماده  ان روی پایه های جداگانه قرار دارد. نخل های ماده معمولا از سن چهاذسالگی به بار می نشیند و میوه دهی تا هنگام مرگ ادامه دارد.

طول عمر اقتصادی نخل خرما از نظر میوه دهی 40 سال است. ویزگی هایی که نخل خرما را از گونه های دیگر متمایز می سازد شامل:  تولید پاجوش، داشتن برگ های سیز تیره و تنه نسبتا ضخیم و بلند است.

اندام های رویشی نخل خرما

ریشه: درخت خرما چون تک لپه است ریشه اصلی ندارد. بلافاصله پس از آن که ریشه اولیه از بذر بیرون آمد ریشه های ثانویه ظاهر می شود. آنها خوشه متراکمی تشکیل می دهند و تقریبا در تمام طول قطرشان یکسان هستند. تمام ریشه های نخل خرما دارای کیسه های هوایی هستند که به عنوان اندام تنفسی عمل می کند. حدود 85 درصد از ریشه های نخل خرما تا عمق دو متری خاک یافت می شوند. گرچه در مواردی بعضی از ریشه ها در عمق شش متری و تا فاصله 25 متری از تنه نخل خرما نیز دیده شده اند.

تنه: نخل خرما تنه ای مستقیم و استوانه ای دارد و قطر آن در طول نه یکسان است و تا محل تاج که برگ ها یک باره به صورت انبوه ظاهر می شوند تغییر نمی کند. تنه از دسته های لیفی محکم پسبیده به هم ساخته شده که در محفظه ای از بافت یاخته ای قرار گرفته و نزدیک به سطح بیرونی تنه بسیار خشبی است.

برگ: بسته به رقم ، سن درخت و شرایط محیطی، طول برگ در نخل خرما 6-3 متر ( به طور متوسط 4 متر ) می باشد. نخستین برگ نهال، نیزه ای و کامل است. در هر سال 35-10 برگ جدید ایجاد می ود که طول عمرشان 7-3 سال است. تعداد برگهای هر نخل معمولا 140-30 و حداکثر 150 عدد است. در طول برگ قسمت های زیر دیده می شود:

• فاصله بین الیاف موجود در قاعده تنه تا قاعده برگچه های خاری شکل که حدود 28 درصد کل برگ را تشکیل می دهد.
• برگچه های خاری شکل که حدود 4% برگ را اشغال می کنند.
• برگچه های معمولی که حدود 62 درصد برگ را تشکیل می دهند.
• برگچه های انتهایی که حدود شش درصد برگ را تشکیل می دهند. این ویژگی ها توام با سایر فاکتورها به عنوان صفات تاکسونومیکی در تشخیص ارقام مورد استفاده قرار می گیرد. بسته به موقعیت قرار گرفتن برگ ها در کانوپی گیاه، برگ ها در سه گروه زیر قرار می گیرند:
• برگ های خارجی : این گونه برگ ها سیز و دارای فعالیت فتوسنتزی هستند.
• برگ های میانی: برگ های سبز با رشد سریع هستند.
• برگ های درونی: در قلب نخل قرار دارند. این برگ ها جوان و به رنگ سفید بوده و قادر به انجام فتوسنتز نیستند. به طور متوسط40 درصد برگ ها را برگ های درونی، 10 درصد را برگ های میانی و 50 درصد را برگ های خارجی( فتوسنتز کننده) تشکیل می دهند.

لیف: در قاعده برگ ها غلافی است که نخل را در بر میگیرد این غلاف شامل بافت سفید رابطی است که بر اثر دسته ای آوندی منشعب می شود. با رشد برگ ها به سمت بالا، بافت رابط تا حدود زیادی ناپدید می شود و دسته های آوندی خشکیده و قهوه ای رنگ به صورت نوار لیفی محکم و زبر درمی آید که به لبه های جانبی قسمت زیرین و قاعده رگبرگ اصلی در برگ ها چسبیده وتنه را می پوشاند.

خار: خارها در دو حاشیه بیرونی دمبرگ قرار دارند و تعداد آنها بسته به رقم بین 60-10 عدد متغیر است. خارها می توانند به صورت منفرد، گروه های دوتایی یا سه تایی باشند. تعداد و ترتیب قرار گرفتن آن ها در طرفین رگبرگ اصلی در تشخیص ارقام خرما حائز اهمیت می باشد.

برگچه: برگچه یا برگ های پرمانند که سخت ، نیزه ای شکل و از طول تا خورنده اند به طور اریب به دمبرگ یا رگبرگ اصلی که طول آن در ارقام مختلف متغیر و حدود 15 تا 104 سنتی متر و عرض آن بین 6.3-1 سانتی متر متعیر است به صورت گرو های یک، دو، سه، چهار یا پنج تائی قرار گیرند. نحوه قرار گرفتن برگچه ها بسته به واریته متفاوت است.

اندام های زایشی نخل خرما

گربانه( اسپات): گریبانه ها، یعنی پوشش هایی که خوشه های گل را تا زمان رشد کامل در بر میگیرند و بر روی نقطه رشد در زوایای شاخه ها به صورت جوانه ظاهر می شوند. آن ها از درون غلاف های لیفی که قاعده محور برگ را تشکیل می دهند ظاهر می شوند. گریبانه ها در ابتدا سبز رنگ و سپس قهوه ای می شوند. گریبانه های نر از گریبانه های ماده معمولا کوتاه تر و پهن تر هستند. متوسط تعداد انها در نخل ماده در حدود 12-6 و در نخل نر قدری بیشتر است.

گل آذین: با شکافتن گریبانه، خوشه گل که سنبله مرکب است آشکار می شود و ساقه اصلی یا محور خوه رویت می گردد. رشد این محور ادامه یافته و در هنگام رشد کامل، طول آن بسته به رقم گاهی تا دو متر یا بیشتر از آن می رسد. سنبلک ها براق و طول آن ها از 10 سانتی متر تا یک متر یا بیشتر متغیر است و تعدادشان در هر خوشه گاهی تا 150 عدد می رسد. گل ها کوچک، معمولا زرد رنگ ، سفت چرمی، چسبیده به محور سنبلک و بی پایه اند و در انحنای سنبلک ها ایجاد می شوند. گل های نر معطرند و از سه کاسبرگ، سه گلبرگ تخم مرغی ناقص و روپوش دار، شش پرچم با محور های کوتاه نوک تیز و برافراشته شکیل شده اند. گل های ماده سه کاسبرگ دارند که به صورت کاسه کوچکی به نظر می آیند. هر گل ماده دارای سه گلبرگ مدور فلسی، شش پرچم ناقص و سه برچم آزاد با تخمک های مستقیم و بی پایه  و کلاله خمیده است. در گل ای تلقیح شده معمولا دو برچه نارس می ماند و تنها یکی به میوه تنبدیل می شود. برچه های نارس به صورت دو اندام کوچک قهوه ای ئر کنار میوه تازه تشکیل شده باقی می ملنند و پس از مدتی ریزش می کنند.

میوه: بر حسب رقم و شرایط رشد، وزن میوه خرما بین 2 الی 60 گرم، طول آن 18 الی 110 میلی متر و عرض آن بین 8 الی 32 میلی متر متغیر است. از نظر اندازه و وزن میوه، خرمای مجول یکی از بزرگترین ارقام زرد یا قهوه ای است. از نظر شکل نیز ارقام خرما به شکل های تخم مرغی، گرد و استوانه ای دیده می شوند. از نظر جنس میوه ارقام خرما به هس گروه نرم(تر)(Soft)، خشک(Dry) و نیمه خشک(Semi-dry) تقسیم می شوند.

هسته: هسته بر حسب رقم و شرایط رشد دارای وزنی بین 0.5 تا 4 گرم، طول 12 تا 36 میلی متر و  عرض 6 تا 13 میلی متر می باشد. هسته حالتی کشیده و از سمت شکم درای یک شیار طولی است. نسبت گوشت به هسته فاکتور مهمی در انتخاب رقم به شمار می رود.