گلدهی و گرده افشانی درختان خرما

 نخل خرما گیاهی است چند ساله و دو پایه، یعنی گل ها نر و ماده روی پایه های جداگان های قرار دارند. گل آذین ماده و نر خرما در غلاف های بزرگی به طول 25-100 سانتیمتر به نام اسپات (چمچه، گریبانه یا تارونه) قرار دارند. اسپات هاه و هرکدام پوشش های چوبی محکمی هستند که گل های نر و ماده را تا زمان شکوفایی درون خود حفظ می کنند. اسپات ها در ابتدا سبز رنگ بوده و سپس به رنگ قهوه ای در می آیند. با شکافتن اسپات  خوشه  گل که سنبله مرکب است آشکار می شود. اسپات های نر از اسپات های ماده عمولا کوتاه تر و پهن تر هستند.  متوسط تعداد اسپات ها در نخل ماده ۱۲-۶ عدد و در نخل نر مقداری بیشتر است. گل ها  در خرما کوچک، معمولا زردرنگ، سفت و چرمی هستند. گلها در نخل ۳ نوعند: گل های ماده، گل های نر و گل های هرمافرودیت (دو جنسی).

 گلهای ماده بر روی ۱۵۰ - ۲۵ رشته به طول ۷۵- ۳۰ سانتیمتر و در گل های نر طول رشته ها حدود ۲۵-۱۵ سانتیمتر می باشند. تعداد گلها در گل آذین درخت ماده بیش از درخت نر است و یک گل آذین بزرگ ممکن است 10000-6000 گل داشته باشد. گل های ماده دارای سه کاسبرگ، گلبرگ، شش پرچم ناقص و سه پرچم آزاد، با تخمک های مستقیم و بی پایه و کلاله خمیده هستند. در گل های تلقیح شده معمولا دو برچه ناقص می مانند و تنها یک برچه به میوه تبدیل می شود.

گل های نر معطر بوده و دارای سه کاسبرگ، سه گلبرگ ناقص روپوش دار، شش پرچم با محور های کوتاه نوک تیز و بر افراشته می باشند.

گل های هرمافرودیت که به ندرت مشاهده می شوند. این نوع گل ها اجزای نر و ماده در یک گل دیده می شوند، میوه حاصله آنها بد شکل، کوچک و نامطلوب است.

خوشه های مرکب خرما که پنک نامیده می شوند، در سن ۱۰ -۶ سالگی جوانه های جانبی بین دمبرگ و تنه ظاهر می شوند.

زمانی که گل های داخلی اسپات بزرگ شده و به سن بلوغ می رسند به جدار اسپات فشار وارد میکنند و آن را از طریق یک شکاف طولی باز می کنند و در معرضی هوای آزاد قرار می دهند.

گرده

دانه گرده تازه خرما با چشم غیرمسلح، در ظاهر مانند غبار می باشند و از نظر رنگ دارای رنگ شیری روشن می باشد.

گرده افشانی به وسیله باد، حشرات و انسان صورت می گیرد. گرده افشانی نخل خرما به وسیله باد و حشرات اقتصادی نیست. بهترین روش گرده افشانی به وسیله انسان است، که این گرده افشانی می تواند به صورت درستی و یا با دستگاه انجام شود. روش گرده افشانی نیز بر خواص فیزیکی و شیمیایی میوه خرما تاثیر دارد به طوری که گرده افشانی با دستگاه در مقایسه با روش دستی تولید میوه های باحجم بزرگتر کرده است.

متداول ترین روش گرده افشانی آن است که خوشک های گل آذین نر را که به تازگی باز شده باشند قطع کرده و 2 تا 3 رشته آنها را بین خوشه های گل ماده به صورت وارونه قرار داده و آنرا می بندند، بهتر است قبل از استقرار، تعدادی از دانه های گرده بر روی خوشه ماده تکانده شود. پس از بستن خوشک های نر به خوشه ماده از طریق باد و حشرات عمل تلقیح انجام میگردد. در صورت استفاده از گرده خشک می توان با آغشته نمودن چند پنبه و قرار دادن آن در خوشه عمل گرده افشانی را انجام داد.

زمان گرده افشانی با توجه به درجه حرارت و نوع خرما متفاوت است و از اسفند ماه تا اوایل اردیبهشت ماه نوسان دارد که زمان باز شدن آن تا حدودی با زمان باز شدن گل های نخل ماده یکسان باشد.

تولید میوه خرما به عوامل زیادی بستگی دارد. با توجه به دو پایگی نخل خرما، گرده افشانی آن نقش قابل ملاحظه ای در تولید محصول بر عهده دارد. رقم گرده دهنده می تواند اثر انتخابی روی نمو بذر، میوه و زمان رسیدن میوه داشته باشد که آن را زنیا (ردگذاری) و متازنیا (فراردگذاری) می گویند.

در یک نخل نر معین، اسپات های حاصل از گل آذین در فواصل زمانی متفاوت از تاج درخت بیرون می آیند. بر دانه گرده تولید شده تاثیر دارند. بنابراین ممکن است هر کیفیت محصول تاثیر گذارنده دریک درخت نر معین دانه های گرده نخستین و آخرین اسپات از بقیه ضعیف ترند. زیرا دانه گرده برای نمو کاملی، به مقدار معین گرم نیاز دارد. هنگامی که این مقدار گرما در طی ظهور خوشه گل نر در کمترین حد باشد، ممکن است. قدرت باروری ان کم و میزان محصول کاهش یابد. با تعیین دقیق این که گرده کدام اسپات دارای قدرت باروری بهتری است. می توان از یک گرده افشانی و باروری موفقیت آمیز و اقتصادی بهره برد.

هر نخل نر ۱۰۰۰-۵۰۰ گرم دانه گرده تولید می کند که برای گرده افشانی ۵۰-۳۰ نخل ماده کافی است (حدود ۲۰-۱۵ گرم دانه گرده برای هر درخت). برای صرفه جویی در مصرف دانه گرده آن را با موادی مانند آرد یا سبوس یاب شده ( با نسبت 20-10% دانه گرده و 90-80% آرد) مخلوط می کنند که بسته به نوع رقم متفاوت است. بهترین زمان گرده افشانی خرما ۲-۱ روز قبل از باز شدن طبیعی اسپات ها تا سه روز پس از آن می باشد. بهترین ساعت برای گرده افشانی خرما ۱۰ صبح تا ۳ بعد از ظهر است. در صورت وقوع بارندگی گرده افشانی بایستی تکرار گردد.

گرده افشانی

گرده افشانی خرما به وسیله باد انجام می گیرد و هر درخت نر خرما تولید 1000-500 گرم دانه گرده می کند که  برای گرده افشانی حدود 33 تا 50 درخت کافی است ( حدود 20-15 گرم دانه گرده برای هر درخت و 2 کیلوگرم برای هر هکتار). انتخاب ارقام نر مطلوب در کیفیت محصول تاثیر بسزایی دارد زیرا پدیده فراردگذاری ( Metaxenia ) و بروز صفات پدری نوع دانه گرده می تواند در کمیت، کیفیت و زمان رسیدن میوه تاثیرگذار باشد . بعنوان مثال گرده ارقام مضافتی ، کبکاب و غنامی به ترتیب موجب افزایش وزن و قطره میوه، میزان مواد جامد محلول و زودرسی محصول خرمای شاهانی شده است. برای رقم شاهانی پایه نر شاهانی توصیه می گردد.

برای تولید محصول بیشتر گرده افشانی دستی و مکانیکی انجام می شود. البته ارقام بکر بار خرما هم وجود دارند که میوه شان کوچکتر و کیفیت کمتری دارند. پس از رسیدن دانه های گرده نر ( معمولا مکی قبل از شکاف اسپات)، این اسپات ها را از درخت جدا و گل آذین را از آن آویزان می کنند تا به ارامی خشک شوند سپس اقدام به تکانیدن گل آذین بر روی ورقه تمیزی از روزنامه یا مقوا می نمایند تا دانه های گرده جدا گردند.

گرده های جمع آوری شده را در یک ظرف شیشه ای خشک و مناسب و در مجاورت یک ماده جاذب رطوبت مانند کلرید کلسیم در دمای ۷- ۴ درجه سلسیوس قرار داده و از آن برای تلقیح با گرده افشان مکانیکی و یا با دست و به روش سنتی استفاده می کنند. ۵۰۰ گرم کلرید کلسیم برای ۳ - ۲ کیلوگرم دانه گرده کافی می باشد و از محلول اشباع کلرید روی، کلرید پتاسیم و یا نیترات کلسیم نیز می توان استفاده کرد. دانه های گرده قابلیت نگهداری به مدت ۶ ماه در دمای اتاق و یکسال با بیشتر در ۱۳- درجه سلسیوس را دارند.

گرده افشانی باید زمانی صورت گیرد که گلهای ماده مناسبترین شرایط پذیرش گرده ها را داشته گلهای ماده پس از شکافته شدن و حتی اندکی قبل از آن آمادگی پذیرش گرده را جهت انجام عمل تلقیح به دست میآورند و طول دوره پذیرش بطور معمول حدود ۸ تا ۱۰ روز میباشد. بررسیهای انجام شده در مراکز تحقیقاتی مناطق خرماخیز کشور نشان می دهد که زمان مناسب گردهافشانی بسته به رقم نخل می تواند تا حدودی متفاوت باشد و بطور کلی گرده افشانی گلها ۲-۱ روز قبل از باز شدن طبیعی اسپات ها تا ۳ روز پس از شکافته شدن طبیعی آنها منجر به تشکیل میوه مطلوب شده است. بعضی بررسی ها در خوزستان نشان می دهد که ۴۸ ساعت پس از باز شدن گلهای ماده بهترین زمان گردهافشانی برای رقم استعمران خواهد بود. در مواردی که روی یک رقم خاص بررسی صورت نگرفته باشد بهتر است عملی گرده افشانی در فاصله ۲۴ تا ۹۶ ساعت بعد از باز شدن اسپات های ماده صورت می پذیرد. همچنین مشخص شده است که گرده افشانی در ساعتهای بین ۱۰ صبح تا ۳ بعد از ظهر با بیشترین میزان تشکیل میوه همراه بوده و در صورتی که بارندگی 3-۲ روز بعد از گرده افشانی به وقوع پیوست گرده افشانی تکرار گردد. همچنین توصیه می شود در نقاطی که درجه حرارت در هنگام گرده افشانی پایین است از کیسه های کاغذ کرافت روی گل آذین های گرده افشانی شده استفاده شود و ۱۰-۸ روز بعد برداشته شوند. برای گرده افشانی دستی از قطعات پنبه آغشته به دانه گرده استفاده کرده یا خوشه های نر را جدا نموده و با بالارفتن کارگر از درخت اقدام به تکان دادن آن بر روی خوشه های ماده می کنند که این عمل باید حداقل دو مرتبه و به فاصله ۳-۲ روز از هم انجام شود تا درصد گل های تلقیح شده افزایش یابد و یا اینکه ۳-۲ خوشچه گل آذین بر را در بین گل های ماده قرار داده و دور آن را می بندند تا با باز شدن تدریجی گل های ماده، دانه های گرده در اثر وزش باد و تکان خوردن رها شد. و گرده افشانی انجام گیرد. در گرده افشانی مکانیکی بوسیله دستگاه گرده افشان، دانه های گرده که در یک مخزن متصل به پمپ هوا قرار دارند از طریق لوله های آلومینیومی که قابل بلند و کوتاه شدن میباشند و با فشار هوا به میان گلهای ماده قرار می گیرند (شکل ۱۴)

شکل ۱۴ گرده افشانی دستی (بالا) و مکانیکی (پایین) در خرما

برای صرفه جوئی در مصرف دانه گرده آن را با موادی مانند آرد یا سبوس آسیاب شده مخلوط کرده (۱۵ درصد دانه گرده با ۸۵ درصد آرد) و سپس اقدام به گرده افشانی می کنند. به طور کلی مزایای گرده افشانی مکانیکی عبارتند از: عدم نیاز به صعود درختان خرما و سهولت عملیات گرده افشانی، کاهش هزینه ها عدم نیاز کارگر ماهر، کاهش میزان گرده مصرفی (۰/۲ گرم به ازاء هر خوشه)، عدم خطر جانی جهت فرد گرده افشان و راندمان بسیار بالا.

رشد و نمو میوه خرما

در این قسمت نگاه دوباره به مراحل تکامل میوه خرما می اندازیم. رشد و نمو میوه خرما به صورت سیگموئید ساده بوده و طول دوره رشد میوه از گرده افشانی تا بلوغ بسته به رقم، مدیریت باغ و شرایط آب و هوایی از 120-200 روز متغیر است. بعد از انجام عملی گرده افشانی تا رسیدگی کامل میوه خرما مراحل مختلفی طی می شود. این مراحل شامل حبابوک، کیمری، خلال (خارک)، رطب وتمر (خرم) است.

1-حبابوک: میوه سفیدرنگ خرما که بلافاصله بعد از تلقیح تشکیل میشود به حبابوک معروف است در این مرحله، ميوه په وسيله کلاهک پوشیده شده است. رشد میوه در این دوره بطئی است و میوه در آخر این مرحله، به شکلی بیضوی در می آید. خرما در این دوره از رشد خود، به رنگ سبز دیده می شود و زمانى برابر حدود 4 هفته را طی می نماید. میوه در این دوره نامشهود است.

۲- کیمری : در مرحله کیمری میوه به رنگ سبز بوده، وزن، اندازه و میزان قندهای احیاء کنند افزایش یافته و میزان اسیدیته و رطوبت میوه در حد بالایی است. این دوره که با اتمام مرحله او را آغاز می شود، طولانی ترین مرحله رسیدن خرما به حساب آمده، زیرا که زمانی معادل 12-9 هفته را شامل می شود.

3- خلال: در مرحله خلال، رنگ میوه بسته به رقم به زرد یا قرمز تغییر می باید. وزن و اندازه خرما در این مرحله به سرعت کاسته می شود. این کاهش وزن به دلیل اندوخته شدن مواد قندی خرما می باشد ولی با این وجود مقدار ساکاروز موجود به سرعت افزایش پیدا می کند. اسیدیته فعال و مقدار رطوبت نیز در این مرحله کاهش می باید. در مرحله رطب بافت میوه نرم شده و رنگ آن به قهوه ای یا سیاه تغییر می یابد و کاهش مقدار آب در این مرحله همچنان ادامه می یابد.

۴- تمر: در صورتیکه میوه روی درخت باقی بماند، مقدار رطوبت آن کاهش یافته و به تمر تبدیل میشود. درصد رطوبت خرما در مرحله تمر بسته به نوع رقم بین ۲۵- ۱۰ درصد است. در این مرحله میوه کمترین میزان رطوبت و بیشترین میزان قند را دارد. مرحله تمر معمولا ۲ هفته طول می کشد.

مراحل تکامل خرما

میوه خرما از زمان تشکیل تا هنگام رسیده شدن باید ۴ مرحله را پشت سر بگذارد که عبارتند از: مرحله

نخست که میوه ای به رنگ سبز، سفت و تلخ است و به آن (چاقالی) می گویند، ذخیره قند خرما در این مرحله

گلوکز و فرکتوز است.

مرحله دوم ۶ هفته به طول می انجامد. در این مرحله میوه هنوز سفت است، اما رنگ آن به زرد نارنجی را قرمز تغییر می یابد و ذخیره قند آن عمدتا ساکاروز است و به آن خرما خارک می گویند.

مرحله سوم که به آن رطب می گویند، ۴ هفته طول می کشد. میوه در این مرحله نیمه رسیده و به رنگ قهوه ای است.

مرحله چهارم ۲ هفته طول میکشد. در این مرحله میوه رسیده است. برخی میوه را وقتی رنگش هنوز روشن است، برداشت و برای رسیده تر شدن در شرایط دمایی مناسب انبار می کنند. مثل رطب مضافتی و کبکاب (زرد طلایی) و بعضی دیگر در گرمای خرما پزان بر سر نخل می مانند تا نیمه خشک شود که به آن خرما می گویند، مثل خرمای پیارم.

تنک کردن

انجام عملیات تنک خوشه های خرما می تواند تأثیر مطلوبی بر افزایش مرغوبیت و بازارپسندی محصول، افزایش اندازه میوه، جلوگیری از سال آوری، کاهش ریزش محصول، بهبود تهویه و در نتیجه کاهش پدیده تراشیدگی میرود. بویژه در مناطق مرطوب، کاهش فشردگی میوه ها در خوشه و در نتیجه کاهش میزان ساییدگی و بدشکلی آنها افزایش سرعت رسیدگی میوهها و بهبود رنگ آنها داشته باشد. عمل تنک کردن در خرما به چهار روش انجام می شود:

۱- حذف کامل خوشه : معمولا در سه سال اول باردهی درختان جوان، کلیه خوشه ها حذف شده و در سال چهارم ۱ یا ۲ و در سال پنجم ۳ یا ۴ خوشه نگهداری می شوند و به تدریج با افزایش سن درختان، تعداد خوشه ها افزایش می‌یابد. در درختان بالغ ۱۵- ۱۰ ساله، به ازای هر ۸ الی ۱۲ برگ یک خوشه نگهداری شده و خوشه های اضافی بلافاصله بعد از تشکیل میوه حذف می شوند.

۲- حذف خوشه چه های میانی:   تا  خوشه چه های میانی هر خوشه در زمان گرده افشانی  یا 8-4 هفته بعد از آن قطع می شوند (شکل 98-1).

۳- کوتاه کردن خوشه چه ها: انتهای خوشچه های باقیمانده را به میزان  الی   ( در ارقامی با خوشه چه های کوتاه) تا  (در ارقامی با خوشه چه های بلند) کوتاه می کنند(شکل ۱۵)

شکل ۱۵ تنک خوشه خرما. ۱- قطع خوشچه های میانی هر خوشه ۲- کوتاه کردن خوشچه ها.

4- تنک میوه: این روش در رقمی مانند مجول بخاطر کیفیت بالای میوه اش انجام می شود و میوه های هر خوشچه تنک می شود. بدین صورت که 4-3 هفته بعد از گرده افشانی، 10 میوه بر روی هر خوشه چه نگهداری و باقی میوه ها حذف می شوند

با استفاده از روش های فوق حدود ۶۰-۳۰ درصد از گلها یا میوه ها تنک می شوند و در روی هر خوشه1200-700 عدد میوه باقی می ماند که معادل ۱۰-۷ کیلو میوه رسیده می باشد.

نصب پوشش

 نوشت پوشش  روی خوشه های خرما در مرحله تبدیل میوه به خلال (مرحله تغییر رنگ میوه) می تواند تاثیر مطلوبی در بهبود خواص کمی وکیفی و خرما داشته باشد. حفظ میوه ها از خطرات بادهای گرم توام با گرد و غبار در فصول بهار و تابستان، آفتاب سوختگی میوه ها و آفاتی مانند پرندگان و جلوگیری از تبخیر و تعرق شدید از سطح میوه در دمای بالا از جمله مزایایی استفاده از کوشش محسوب میشود. بسته به اینکه هدف اصلی از بکار بردن پوشش خرما چه باشد و با در نظر گرفتن شرایط آب و هوایی (رطوبت و درجه حرارت) از نوع رقم خرما و موارد مصرف آن (خارک، رطاب، تمر)، هزینه تهیه پوشش و دیگر عوامل رژیم پوشش مورد استفاده متفاوتخواهد بود. مهمترین پوششهای مورد استفاده نخل کاران عبارتند از پوشش حصیری ساخته شده از برگهای خرما (عمدتاً در استان سیستان و بلوچستان) توری پارچه ای (در اغلب نقاط استفاده می شود)، توری نایلونی، توری سیمی، کاغذ کرافت و گونی کنفی یا پلاستیکی.